біяграфія
Мікалай I - Усерасійскі імператар, цар Польскі і Вялікі князь Фінляндскі, пятнаццаты самадзержац з дынастыі Раманавых. Пераемнік Аляксандра I, папярэднік Аляксандра II.Дзяцінства і юнацтва
Будучы імператар нарадзіўся 6 ліпеня (25 чэрвеня па ст.ст.) 1796 года ў Царскім Сяле. Мікалай стаў трэцім сынам імператара Паўла I і імператрыцы Марыі Фёдараўны. З дзяцінства хлопчык захоплена гуляў у ваенныя гульні. У паўгадавым узросце атрымаў званне палкоўніка, а ў тры гады малышу быў падораны мундзір лейб-гвардыі коннага палка, так як з нараджэння будучыню дзіцяці было наканаванае. Па традыцыі Вялікага князя, якi не з'яўляецца прамым спадчыннікам прастола, рыхтавалі да ваеннай кар'еры.
![Сям'я Мікалая I Сям'я Мікалая I](/userfiles/126/17396_1.webp)
Да чатырох гадоў выхаванне Мікалая было даручана прыдворнай фрэйліне Шарлоце Карлаўну фон лівень, пасля смерці яго бацькі, Паўла I, адказную абавязак перадалі генералу Ламздорфу. Хатнюю адукацыю Мікалая і яго малодшага брата Міхаіла заключалася ў вывучэнні эканомікі, гісторыі, геаграфіі, юрыспрудэнцыі, інжынернага справы і фартыфікацый. Вялікая ўвага надавалася замежных мовах: французскай, нямецкай і латыні.
Калі лекцыі і заняткі па гуманітарных навуках даваліся Мікалаю з цяжкасцю, то ўсё, што тычылася ваеннай справы і інжынерыі, прыцягвала яго ўвагу. Будучы імператар ў юнацтве авалодаў гульнёй на флейце і браў урокі малявання. Знаёмства з мастацтвам дазволіла Мікалаю Паўлавічу пасля праславіцца знатаком оперы і балета.
З 1817 года Вялікі князь загадваў інжынернай часткай Расійскага войска. Пад яго кіраўніцтвам ствараліся навучальныя ўстановы ў ротах, батальёнах. У 1819 годзе Мікалай садзейнічаў адкрыццю Галоўнага інжынернага вучылішча і школы гвардзейскіх падпрапаршчыкаў.
![Мікалай I у дзяцінстве Мікалай I у дзяцінстве](/userfiles/126/17396_2.webp)
У войску малодшага брата імператара Аляксандра I недалюблівалі за такія рысы характару, як празмерная педантычнасць, прыдзірлівасць да дробязяў і сухасць. Вялікі князь быў асобай, наладжанай на беспярэчны падпарадкаванне законах, але пры гэтым мог пырснуць без прычыны.
У 1820 годзе адбыўся размова старэйшага брата Аляксандра з Мікалаем, падчас якога дзеючы імператар паведаміў, што прастолапераемнік Канстанцін адмовіўся ад абавязацельстваў, а права на цараванне перайшло да Мікалая. Маладога чалавека навіна забіла напавал: ні маральна, ні інтэлектуальна Мікалай не быў гатовы да магчымага кіраванні Расіяй.
Нягледзячы на пратэсты, Аляксандр у Маніфесце паказаў пераемнікам менавіта Мікалая і пакараў выявіць паперы толькі пасля сваёй смерці. Пасля гэтага на працягу шасці гадоў жыццё Вялікага князя вонкава нічым не адрознівалася ад ранейшай: Мікалай займаўся ваеннай службай, курыраваў адукацыйныя ваенныя ўстановы.
Праўленне і паўстанне дзекабрыстаў
1 снежня (19 лістапада па арт. Арт.) 1825 года Аляксандр I раптам сканаў. Імператар знаходзіўся ў той момант далёка ад сталіцы Расіі, таму журботнае вестку царскі двор атрымаў праз тыдзень. З-за ўласных сумневаў Мікалай ініцыяваў прысягу Канстанціну I сярод прыдворных і вайскоўцаў. Але на Дзяржаўным Савеце быў абнародаваны царскі Маніфест, які паказвае спадчыннікам Мікалая Паўлавіча.
![Мікалай I у маладосці Мікалай I у маладосці](/userfiles/126/17396_3.webp)
Вялікі князь па-ранейшаму быў непахісны ў вырашэнні не ўступаць у гэтак адказную пасаду і схіліў Савет, Сенат і Сінод да прысягі старэйшаму брату. Але Канстанцін, які знаходзіўся ў Польшчы, не збіраўся прыязджаць у Пецярбург. 29-гадоваму Мікалаю нічога не заставалася, як пагадзіцца з воляй Аляксандра I. Датай переприсяги перад войскамі на Сенацкім плошчы было прызначана 26 снежня (14 снежня па ст.ст).
Напярэдадні натхнёныя вольнымі ідэямі аб скасаванні царскай улады і стварэнні ліберальнага ладу ў Расіі ўдзельнікі руху «Саюз Выратавання» вырашылі скарыстацца нявызначанай палітычнай сітуацыяй і змяніць ход гісторыі. На меркаваным Усебеларускім сходзе, на думку арганізатараў паўстання С. Трубяцкога, С. Мураўёва-Апостала, К. Рылеева, П. Пестэля, меркавалася выбраць адну з двух формаў праўлення: канстытуцыйную манархію або рэспубліку.
![Мікалай I і паўстанне дзекабрыстаў Мікалай I і паўстанне дзекабрыстаў](/userfiles/126/17396_4.webp)
Але план рэвалюцыянераў праваліўся, так як армія не перайшла на іх бок, і паўстанне дзекабрыстаў было хутка падаўлена. Пасля суда пяць арганізатараў былі павешаны, а ўдзельнікі і спачуваюць - адпраўленыя ў ссылку. Пакаранне дзекабрыстаў К. Ф. Рылеева, П. І. Пестэля, П. Г. Кахоўскага, М. П. Бястужава-Руміна, С. І. Мураўёва-Апостала апынулася адзінай смяротным пакараннем, якая была прымененая за ўсе гады кіравання Мікалая I.
Вянчанне Вялікага князя на царства адбылося 22 жніўня (3 верасня па ст.ст.) ва Успенскім саборы Крамля. У траўні 1829 гады Мікалай I уступіў у правы самадзержца Польскага Царства.
ўнутраная палітыка
Мікалай I апынуўся заўзятым прыхільнікам манархіі. Погляды імператара засноўваліся на трох кітах рускага грамадства - самадзяржаўя, праваслаўя і народнасці. Законы манарх прымаў у адпаведнасці з уласнымі непарушнымі ўстаноўкамі. Мікалай I імкнуўся ня да стварэння новага, а да захавання і паляпшэнню ўжо існуючага парадку. У выніку манарх дамогся пастаўленых мэтаў.
![Мікалай I наведвае Інстытут шляхетных дзяўчат Мікалай I наведвае Інстытут шляхетных дзяўчат](/userfiles/126/17396_5.webp)
Ўнутраная палітыка новага імператара адрознівалася кансерватыўнасцю і прыхільнасцю літары закону, што спарадзіла ў Расеі яшчэ большую бюракратыю, чым была да праўлення Мікалая I. Імператар пачаў палітычную дзейнасць у краіне з ўкаранення жорсткай цэнзуры і прывядзення ў парадак Збору Дзень законаў. Было створана падраздзяленне Апошняй канцылярыі на чале з Бенкендорфа, якое займалася палітычнымі расследаваннямі.
Друкаванае справа таксама падвергнулася рэформам. Створаная спецыяльным указам Дзяржаўная цэнзура сачыла за чысцінёй друкаванай прадукцыі і канфіскоўвала падазроныя выданні, якія выступаюць супраць кіруючага рэжыму. Пераўтварэнні закранулі і прыгоннага права.
![Мікалай I і Аляксандр Сяргеевіч Пушкін Мікалай I і Аляксандр Сяргеевіч Пушкін](/userfiles/126/17396_6.webp)
Сялянам прапаноўваліся неапрацаваныя зямлі ў Сібіры і на Ўрале, куды земляробы перасяляліся незалежна ад жадання. У новых населеных пунктах арганізоўвалася інфраструктура, ім вылучалася новая агратэхніка. Падзеі стваралі перадумовы для адмены прыгоннага права.
Мікалай I выяўляў вялікую цікавасць да навінам ў інжынерыі. У 1837 годзе па ініцыятыве цара завяршылася будаўніцтва першай чыгункі, якая злучыла Царскае Сяло і Санкт-Пецярбург. Валодаючы аналітычным мысленнем і пранікнёна, з Мікалай I выкарыстаў для чыгуначных шляхоў каляіну шырэй еўрапейскай. Такім чынам цар прадухіліў рызыка пранікнення варожай тэхнікі углыб Расеі.
![Партрэт Мікалая I Партрэт Мікалая I](/userfiles/126/17396_7.webp)
Вялікую ролю Мікалай I згуляў у упарадкаваньні фінансавай сістэмы дзяржавы. У 1839 году імператар пачаў рэформу фінансаў, мэтай якой стала адзіная сістэма вылічэння срэбных манет і асігнацый. Змяняецца знешні выгляд капеек, на адным баку якіх цяпер друкуюць ініцыялы кіруючага імператара. Міністэрствам фінансаў быў ініцыяваны абмен каштоўных металаў, наяўных у насельніцтва, на крэдытныя білеты. За 10 гадоў дзяржаўная казна павялічыла рэзерв золата і срэбра.
знешняя палітыка
У знешняй палітыцы цар дамагаўся памяншэння пранікнення ліберальных ідэй у Расію. Мікалай I імкнуўся ўмацаваць становішча дзяржавы на трох напрамках: заходнім, усходнім і паўднёвым. Імператар перарываў ўсе магчымыя паўстання і рэвалюцыйныя бунты на Еўрапейскім кантыненце, пасля чаго стаў па праве можна назваць «жандарам Еўропы».
![Імператар Мікалай I Імператар Мікалай I](/userfiles/126/17396_8.webp)
Услед за Аляксандрам I Мікалай I працягваў паляпшаць адносіны з Прусіяй і Аўстрыяй. Цара неабходна было ўмацаванне ўлады на Каўказе. Усходні пытанне уключаў у сябе адносіны з Асманскай імперыяй, заняпад якой дазваляў змяніць становішча Расіі на Балканах і на заходнім узбярэжжы Чорнага мора.
Вайны і паўстання
На працягу ўсяго тэрміну кіраваньня Мікалай I вёў ваенныя дзеянні за мяжой. Ледзь уступіўшы на царства, імператар вымушаны быў прыняць эстафету Каўказскай вайны, якую пачаў яшчэ яго старэйшы брат. У 1826 году цар развязаў Руска-персідскую кампанію, вынікам якой стала далучэнне Арменіі да Расійскай імперыі.
![Помнік Мікалаю I Помнік Мікалаю I](/userfiles/126/17396_9.webp)
У 1828 году пачалася Руска-турэцкая вайна. У 1830 годзе расейскія войскі задушылі Польскае паўстанне, якое паўстала пасля шлюбу ў 1829 сёлета Мікалая на Польскае царства. У 1848 ўспыхнула ў Венгрыі паўстанне зноў пагасіла рускае войска.
У 1853 годзе Мікалай I пачаў Крымскую вайну, удзел у якой абярнулася для кіраўніка крахам палітычнай кар'еры. Ня чакаючы таго, што турэцкім войскам з боку Англіі і Францыі будзе аказана дапамога, Мікалай I прайграў ваенную кампанію. Расея страціла ўплыў на Чорным моры, страціўшы магчымыя будаваць і выкарыстоўваць на ўзбярэжжы ваенныя крэпасці.
Асабістае жыццё
Мікалая Паўлавіча з будучай жонкай, Прускай прынцэсай Шарлотай, дачкой Фрыдрыха Вільгельма III, пазнаёміў ў 1815 годзе Аляксандр I. Праз два гады маладыя людзі абвянчаліся, чым замацавалі Расійска-прускі саюз. Перад вяселлем нямецкая прынцэса прыняла праваслаўе, у хрышчэнні атрымала імя Аляксандра Фёдараўна.
![Мікалай I і Аляксандра Фёдараўна Мікалай I і Аляксандра Фёдараўна](/userfiles/126/17396_10.webp)
За 9 гадоў шлюбу ў сям'і Вялікага князя нарадзіліся першынец Аляксандр і тры дачкі - Марыя, Вольга, Аляксандра. Пасля ўсшэсця на пасад Марыя Фёдараўна падарыла Мікалаю I яшчэ траіх сыноў - Канстанціна, Мікалая, Міхаіла - тым самым забяспечыўшы трон нашчадкамі. З жонкай імператар пражыў у згодзе да самай смерці.
смерць
Сур'ёзна захварэўшы на грып у пачатку 1855 года, Мікалай I мужна супраціўляўся хваробе і, насуперак болю і заняпад сіл, у пачатку лютага выйшаў на ваенных парад без верхняга адзення. Імператар хацеў падтрымаць салдат і афіцэраў, якія ўжо прайгравалі ў Крымскай вайне.
![Іван Калеснікаў у ролі Мікалая I (кадр з фільма «Саюз выратавання») Іван Калеснікаў у ролі Мікалая I (кадр з фільма «Саюз выратавання»)](/userfiles/126/17396_11.webp)
У кінематографе памяць пра эпоху і імператары захаваная больш чым у 33-х фільмах. Вобраз Мікалая I трапіў на экраны яшчэ ў часы нямога кінематографа. У сучасным мастацтве гледачам запомніліся яго киновоплощения ў выкананні акцёраў В. Ліванава, Ю. Багатырова, М. Баярскага, Ю. Якаўлева, М. Башарова.
У 2019 году выйшла гістарычная драма «Саюз Выратавання» рэжысёра Аляксандра Кота, у якой распавядаецца пра падзеі, якія папярэднічалі паўстання дзекабрыстаў. Ролю імператара выканаў Іван Калеснікаў.